Big bang

Big Bang

bang ကေပါက္ကြဲသံ ကို ျမည္သံစြဲ ေပးထားတဲ့ အဂၤလိပ္စကားလံုးပါ big bang က ေတာ့ လန္ဒန္ျမို့က နာရီစင္ျဖစ္ပါတယ္ ေနာက္ တခုက
ေတာ့ စႀကာဝဠာျဖစ္တည္လာပံုကို သိပၸံနည္းက်
တင္ျပထားတဲ့ theory ရဲ့နာမည္ပါ မဟာေပါက္
ကြဲမႈေပါ့ သီဝရီရဲ့ အတိကအက် နာမည္ကေတာ့
Λ CDM model ျဖစ္ပါတယ္

စႀကာဝဠာ သိနိုင္ေကာင္းတဲ့အရာလို့ ေရွးလူႀကီးေတြ
ကမထင္ခဲ့ႀကပါဘူး နိုင္သေလာက္လိုက္ေတြးေခၚ
ခဲ့ႀကသူေတြမွာ ေရွးေခတ္ ဂရိလူမ်ိုးမ်ားပါတာေပါ့
ဒါေပမဲ့သူတို့အတြက္လည္း ဒါဟာသိပ္ႀကီးလြန္းပါ
တယ္ ေနာက္ဆံုးအႀကမ္းဖ်ဥ္းကေတာ့ စႀကာဝဠာ
သည္ အဆံုးအစမဲ့ က်ယ္ဝန္းေသာ static တည္ျငိမ္ေန သည့္အရာအျဖစ္လက္ခံလိုက္ႀကပါ
တယ္

၁၉၁၅ ခုမွာ အိုင္းစတိုင္းက general relativity
ကိုစေတြ့ပါတယ္ ဒါကိုသံုးျပီး စႀကာဝဠာကို စနစ္တက်ေလ့လာလို့ရလာတဲ့ေနာက္ cosmology
ဟာ သိပၸံၿဖစ္လာပါတယ္  အိုင္းစတိုင္း ညီမ်ွျခင္းမွာ
အေျဖ အေတာ္မ်ားမ်ားရွိပါတယ္ အဲ့ထဲက equation တခုကို Friedman equation ေခၚပါ
တယ္ လက္ရွိေမာ္ဒယ္လ္ က ဒီညီမ်ွျခင္းကိုသံုးတာ
ပါ ဒီညီမ်ွျခင္းက စႀကာဝဠာ ဟာ မတည္ျငိမ္ဘူးဆို
တာကို ခန့္မွန္းခဲ့ပါတယ္

ဒီေနရာမွာမတည္ျငိမ္ဘူးဆိုတာ ျဂိုဟ္ေတြလွည့္ပါတ္
ေရြ့လ်ားေနတာကိုေျပာခ်င္တာမဟုတ္ပါ cosmology ရႈေထာင့္က ႀကည့္ရင္ အေျခခံယူနစ္
က galaxy ေတြပါ က်ြန္ေတာ္တို့ရဲ့ကမ႓ာဟာ
milkyway galaxy ေခၚတဲ့ နဂါးေငြ့တန္း ဂလက္ဆီမွာပါပါတယ္ cosmology မွာေတာ့
galaxy တိုင္းကို point အေနနဲ့ပဲယူဆပါတယ္
ဒီေတာ့ ဒီ pointထဲမွာ ေရြ့လ်ားေနမႈေတြကိုေျပာ
တာမဟုတ္ပါဘူး ဒီ point အမ်ားႀကီးတည္ရွိရာ
ေနရာနဲ့အခ်ိန္ေတြရဲ့ တည္ျငိမ္မႈကိုဆိုခ်င္တာပါ

အရင္ကလူေတြက cosmos is static လို့ထင္ခဲ့ပါတယ္ ဒီထဲမွာ အိုင္းစတိုင္းလဲပါပါတယ္
ဒီေတာ့သူကဖရိမင္း ညီမ်ွျခင္း ကို ထိန္းဖို့ သူ့
equation မွာΛ ဆိုတဲ့ကိန္းကိုထည့္ခဲ့တယ္
တကယ္လို့ စႀကာဝဠာ ျပန့္ကားရင္ Λ ကျပန္ဆြဲစု
မယ္ စႀကာဝဠာ က ႀကံု့ဝင္ေနရင္ Λက ျပန္ဆြဲဆန့္
မယ္ေပါ့ဒါဆို စႀကာဝဠာ တည္ျငိမ္ေနမွာေပါ့
ေနာက္ေတာ့ အိုင္းေတာ့ကိုယ္တိုင္ Λ ကို ထည့္သြင္း
ခဲ့တာဟာ သူ့ဘဝရဲ့အႀကီးဆံုး အမွား biggest
blender of my life လို့ေျပာခဲ့ပါတယ္ ဒါေပမဲ့ပညာရွင္ေတြရဲ့အမွား Λ  ဟာ ခုခ်ိန္မွာ dark
energy ဝါ vacuum energy အျဖစ္နဲ့ တဖန္ျပန္
အသက္ဝင္လာတာကေတာ့ အံ့ဖြယ္ပါ

အေမရိကန္ နကၡတပညာရွင္ Hubble က hubble
law ကိုေတြ့ခဲ့ပါတယ္ galaxy ေတြရဲ့ redshift
ကိုေလ့လာရင္းပါ ဂလက္ဆီေတြဟာ တခုဆီကေန
တခုက ေဝးရာကိုေျပးထြက္ပါတယ္ သူတို့ ကထုတ္လြွတ္တဲ့ ေရာင္စဥ္လိႈင္းေတြကို ကမ႓ာ က
ဖမ္းယူတဲ့အခါ ႀကိမ္းနႈန္းက အနီေရာင္ႀကိမ္နႈန္းဘက္
ေရာက္တာကိုေျပာတာပါ ဒါကိုအလြယ္ဆံုး ဥပမာ
နဲ့ေျပာ႐ရင္ သင္ကလမ္းေပၚမွာရပ္ေနတယ္ဆိုပါစို့
မီသတ္ကားတစီးကသင့္ေရွ့က ျဖတ္ျပီး အေဝးကို
ထြက္သြားတယ္ ဒါဆို သူ့ရဲ့  siren ကထြက္တဲ့အသံ
ဟာ တေျဖးေျဖး တိုးသြားမွာပါ frequency နဲသြား
တဲ့သေဘာေပါ့ သင့္ဆီလာေနရင္ေတာ့ အသံပိုက်ယ္လာမွာပါ ႀကိမ္နႈန္းမ်ားလာတာေပါ့
ဒီေတာ့အေဝးကိုေျပးထြက္တဲ့အရာေတြရဲ့ ေရာင္စဥ္
မွာလဲ ႀကိမ္နႈန္းနဲသြားတာကို redshift အနီဘက္ေရြ့ျခင္းလို့ေခၚပါတယ္ အနီေရာင္ရဲ့ ႀကိမ္နႈန္းဟာ visible spectrum ျမင္နိုင္ခြင္မွာ
အနိမ့္ဆံုးမို့ပါ ဟက္ဗယ္ ရဲ့ေတြ့ရွိခ်က္က ဂလက္ဆီ
မ်ားဟာ တခုစီတိုင္း ကတခုစီတိုင္းဆီက ေဝးရာေျပး
ထြက္ေနႀကတယ္ဆိုတာပါ သူတိ့မွာဗဟိုအေနနဲ့ယူဆ
ရမဲ့ galaxy ရယ္လို့မရွိပါဘူး ဒါမ်ိဳးျဖစ္နိုင္ဖို့က အလြယ္ ဆံုးဥပမာနဲ့ဆိုရင္ 2 dimension ရွိတဲ့
surface တခုနဲ့ရွင္းျပမွပါ ဒါကေတာ့ ပူစီေဖာင္းပါ
အဲပူစီေဖါင္းေပၚမွာ အစက္ကေလးေတြရွိတယ္ဆိုပါ
ေတာ့ သင္က ပူစီေဖါင္း ကို မႈတ္ခဲ့ရင္ ဒါကႀကီးျပီး
ျပန့္ကားလာမွာပါ အဲပူစီေဖါင္းေပၚက အစက္ကေလး
မ်ားကလည္း တခု မွတခု ေဝကြာသြားမွာပါသူတို့ မွာ
ဗဟိုမရွိပါဘူး က်ြန္ေတာ္တို့ခုစဥ္းစားေနတာက
ပူစီေဖါင္းမ်က္နွာျပင္ကိုပါပဲ ပူစီေဖါင္း ရဲ့ေလရွိတယ့္အတြင္းသားမပါပါဘူး
ခု ဟက္ဗယ္ေတြ့ရွိတာလည္းဒီအတိုင္းပါ ဒါဟာ
ပထမဆံုး လက္ေတြ့စမ္းသပ္မႈက စႀကာဝဠာျပန့္ကား
ေႀကာင္းသက္ေသပါ ျပီးေတာ့ ဒါကို ဖရိမင္း က
၁၀ နွစ္ေလာက္ေစာျပီး ေဟာကိန္းထုတ္ခဲ့ပါတယ္

တစံုတခုကျပန့္ကားလာတယ္ဆိုတာရဲ့အဓိပၸါယ္
ကအဲဒီအရာဟာ အတိတ္တခ်ိန္တုန္းက စုစည္းေန
ခဲ့ရမွာပါ တနည္းပါက္ကြဲထြက္လာတယ္ေပါ့ ဒါကို
စေျပာခဲ့တာ က လမီတာပါ သူနဲ့ ေခါတ္ျပိုင္က ဖရက္ဟိြဳင္း ျဖစ္ျပီးသူကေတာ steady state theory ကိုေျပာခဲ့ပါတယ္ ဒီမွာ ဂလက္ဆီမ်ားဟာ
ဘာမွမရွိတဲ့ vacuum ကေန ေပၚေပါက္လာျပီးျပန့္
ကားထြက္တယ္ေပါ့ ျပန့္ကားလို့ ေစာေစာကေနရာမွာ
ဘာမွမက်န္ခဲ့ရင္ ထပ္ျပီး ဂလက္ဆီေတြျဖစ္တယ္ေပါ့

ဟြိုင္းရဲ့သီဝရီနဲ့မတူတာက လမီတာရဲ့ big bang
ေမာ္ဒယ္က cosmic microwave radiation
ကို ေဟာကိန္းထုတ္တာပါ ဒါကိုနားလည္ဖို့က ေပါက္ကြဲမႈအေႀကာင္းေျပာႀကပါဆို့ ေပါက္ကြဲမႈ
ဆိုတာ စုစည္းထားတဲ့အရာေတြျပန့္က်ဲထြက္တာပါ
ထုထည္အေသးကေန ထုထည္ႀကီးသြားတာပါ
ထုထည္ထဲမွာရွိတဲ့ စြမ္းအင္ကေတာ့ အတူတူပါပဲ
ဒီေတာ့ ထုထည္ အေသးမွာ စြမ္းအင္သိပ္သည္းမႈ
မ်ားပါတယ္ ေပါက္ျပီးသြားေတာ့ ထုထည္ႀကီးျပီး
စြမ္းအင္သိပ္သည္းမႈ နဲသြားပါတယ္ ဒီမွာေတာ့
စြမ္းအင္သိပ္သည္းမႈကို radiation ရဲ့ frequency နဲ့တိုင္းနိုင္ပါတယ္ ဒီေတာ့ေပါက္ကြဲမႈေႀကာင့္ ထြက္
လာတဲ့စႀကာဝဠာရဲ့ အစဦးက ေရာင္စဥ္ေတြကိုအခု
တိုင္းနိုင္ပါတယ္ ဒါေပမဲ့ႀကာျပီဆိုေတာ့ ႀကိမ္နႈန္းေဖ်ာ့
ေနမွာပါ တြက္ခ်က္မႈအရ အပူခ်ိန္ 2.7 K မွာရွိတဲ့
microwave လိႈင္းလို့ အေျဖရပါတယ္ ဒါကို
ေနာက္ေတာ့အာနိုးနဲ့ ပန္းဆီးယပ္စ္ ဆိုတဲ့ ပညာရွင္
၂ေယာက္ကေတြ့ခဲ့ျပီး Nobel ဆုရခဲ့ပါတယ္
ဒါက ဘစ္ဘန္ မွန္တယ္ဆိုတဲ့အေထာက္အထားပါ
CMB ေခၚတဲ့ ဒီလိႈင္းေတြကို သင္ရဲ့ အိမ္က တီဗီြခ်န္နယ္မွာလည္းေတြ့နိုင္ပါတယ္ လိုင္းမမိခ်ိန္
အေျပာက္အေျာက္ထေနတာက ဒီCMB ေႀကာင့္ပါ
တနည္း စၾကာဝဠာဦးက အလင္းေရာင္ေပါ့

က်ြန္ေတာ္တို့စႀကာဝဠာယခင္က ပင္အပ္ေခါင္းထက္ေတာင္ေသးငယ္ခဲ့ပါတယ္
ဒီတုန္းက အခ်ိန္ဆိုတာမရွိပါဘူး ေနရာဆိုတာလည္း
မရွိပါဘူး ၿဒပ္ဆိုတာလည္းမရွိပါဘူး ရုပ္ဆိုတာလည္း
မရွိပါဘူး စြမ္းအင္တခုသာရွိပါတယ္ အားေတာင္မရွိပါဘူး ေနာက္ေတာ့ရုတ္တရက္ေပါက္ကြဲတယ္ ေပါက္ကြဲမႈ
နဲ့အတူ အခ်ိန္ နဲ့ေနရာကိုဖန္တီးျဖစ္ေပၚေစတယ္
ျပီးေတာ့ ပထမဆံုး အလင္း ကိုျဖစ္ေပၚေစတယ္
အလင္းေတြ annihilate လုပ္ရာက electron နဲ့
positron ကိုျဖစ္ေပၚေစတယ္ ေနာက္ေတာ့ quark
နဲ့ gluon မ်ားကို quark gluon plasma အျဖစ္ရွိေစတယ္ သူတို့အား လံုး massless ပါ
အေလးခ်ိန္မရွိဘူး ေနာက္ေတာ့မွ spontaneous
symmetry breaking ျဖစ္ျပီး mass ရလာႀကတယ္ အား ၄ မ်ိဳးျဖစ္ေေပၚလာတယ္
ေနာက္ေတာ့ proton neutron ေတြျဖစ္ ဖုန္မႈန့္
တိမ္တိုက္ေတြျဖစ္ gravity ေအာက္မွာျပိုက်ျပီး
galaxy ေတြျဖစ္လာတယ္

ခုခါေလ့လာမႈအရေတာ့ ျပန့္ကားမႈဟာ အရွိန္ျမင့္တက္ေနျပီး ဒါဟာ dark energy
ေႀကာင့္လိုဆိုပါတယ္