Glia

Glia

စက္ဝိုင္းပံု စားပြဲဝိုင္းရဲ့ အနားတေလွ်ာက္မွာႀကြက္
တေကာင္စာ အဝိုင္းေပါက္ေလးေတြရွိတယ္ အဲဒီထဲက တခုကပဲ နင္းလိုက္ရင္ ႀကြက္ေလွာင္အိမ္
အဝနဲ့ တည့္တည့္ ကို ေရာက္မယ္ က်န္တာက
ႀကမ္းျပင္ကို ျပုတ္က် သြားမွာ ေလွာင္အိမ္ထဲမွာစား
စရာနဲ့ ႀကြက္ကေလးအတြက္ေနစရာရွိတယ္ေပါ့
ဒါေပမဲ့ ဒီ နို့တိုက္သတၱဝါအတြက္က အိမ္ျပန္လမ္း
ဘယ္အေပါက္ဆိုတာမ ခတ္ပါဘူး ဆိုက္ဆိုက္ျမိုက္
ျမိုက္ပဲျပန္နိုင္ခဲ့တယ္ အေပါက္ေရြးမမွားခဲ့ဘူး
ဒါေပမဲ့ဒါကတိုက္ဆိုင္မႈထက္ပိုပါတယ္ ဘာေႀကာင့္
ဆိုဒီႀကြက္ရဲ့ ဦးေနွာက္ထဲမွာ လူ့ဦးေနွာက္က
glia cell( ဂလိုင္ယာ ဆဲလ္) ေတြ ရွိေနလို့ပါ ဒါက
သင္ယူမႈ learning နဲ့ မွတ္ဥာဏ္ memory
အေႀကာင္းကို ေလ့လာေနတဲ့ စမ္းသပ္ခ်က္
experiment ပါ

စိတ္မွာေလ့လာစရာေတြအမ်ားႀကီးရွိပါတယ္ ဗုဒၶ
အယူအဆရေတာ့ ဘံုအမ်ိုးမ်ိုး ရွိျပီးေျပာင္းလဲေနေပ
မဲ့ မေျပာင္းလဲတဲ့အရာ က ခႏၶာ ၅ ပါးပါ ဒီမွာရုပ္ခႏၶာ
ကိုဖယ္ရင္ က်န္တဲ့ နာမ္ခႏၶာ ၄ ပါး က သညာ
ေဝဒနာ ဝိဥာဏ နဲ့ သခၤါရ ပါ ဒီမွာ သခၤါရ ခႏၶာ က
mental activity ေတြမွာ ဆို processing လုပ္
တာကို ေျပာခ်င္တာနဲ့တူပါတယ္ computer တခု
ရဲ့ model မွာဆိုရင္ေတာ့ ဒီကိစၥကရွင္းပါတယ္
computer မွာ input , output , memory နဲ့
central processing unit CPU ဆိုရွိတယ္မဟုတ္
လား အဓိက တြက္ခ်က္မႈေတြကိုသူကပဲ လုပ္တာ
ေလ ဒါကို processing လို့ေခၚပါတယ္ ဦးေနွာက္
brain မွာေတာ့ ဒါဟာ neuronal activity နဲ့အေတာ္ေတာ့ သေဘာသဘာဝတူပါတယ္ အထူးသျဖင့္ေတာ့ action potential processing
နဲ့ synapsesေတြရဲ ့ plasticity ကို ေျပာမယ္ဆိုရင္
ဆင္တူမယ္ထင္ပါတယ္ ေနာက္တခုက ေဝဒနာ ခႏၶာ
ပါ brain ရဲ့ emotional အပိုင္းနဲ့တူပါတယ္ limbic
system မွာရွိပါတယ္
ေနာက္တခုက သညာခႏၶာ ဒါကမွတ္ဥာဏ္ကိုေျပာ
တာပါ ေနာက္ဆံုးကေတာ့ ဝိဥာဏ ဒါက သိမႈ
consciousness ကိုေျပာခ်င္တာပါ brain မွာေတာ့
ဒါကို reticular activating system RAS ကစျပီး
ဦးေနွာက္တခုလံုးပါပါတယ္ ခုကေတာ့ ဆင္တူတာ
ေလးေတြေျပာတာပါ psychology မွာေတာ့ ဒါ့အျပင္
ေနာက္ထပ္အေရးႀကီးတဲ့ phenomenon တခုကေတာ့ learning ပါ learning က သတၱဝါတိုင္းမွာရွိပါတယ္ life ဆိုတာကိုက ရွင္သန္
ဖို့ ပါတ္ဝင္းက်င္နဲ့ေလ်ာ္ညီေအာင္ေျပာင္းဖို့ ႀကိုးစား
ေနမႈပါ ဒါက သင္ယူမႈမရွိရင္ ဘယ္ေျပာင္းနိုင္မွာလဲ
learning ဟာ memory မရွိရင္မရပါ ဒါေႀကာင့္
လဲသူတို့ ၂ ခု တူညီတဲ့ structure ေတြမွာ ရွိႀကပံုရပါ
တယ္ ေနာက္ထက္ အေရးပါတဲ့အရာကေတာ့
language နဲ့ motor cortex လို အရာေတြပါ
ျပီးေတာ့ perception အာရံုသိမႈနဲ့ attention
အာရံုစူးစိုက္မႈေတြေပါ့

ခု အထက္က စမ္းသပ္ခ်က္ကေတာ့ သင္ယူမႈနဲ့
မွတ္ဥာဏ္အေႀကာင္းေလ့လာခဲ့တာပါ ဒီ၂ခုကို
ဦးေနွာက္တခုလံုးက လုပ္ေပမဲ့  အဓိကအပိုင္းေတြ
က limbic system ပါပဲ ၂၀ ရာစု တုန္းက ဒါကို
အဓိကအားျဖင့္လုပ္တာ neurone ေတြလို့ထင္ခဲ့
ပါတယ္ glia ေတြနဲ့မဆိုင္ဘူးထင္ရာ က အထက္ပါ
စမ္းသပ္ခ်က္က မဟုတ္ဘူးဆိုတာျပေနပါတယ္

ဒီေတာ့ပထမဆံုးသိရမွာက brain မွာ အဓိက cell
၂ မ်ိုးရွိတာပါ တခုက ဦးေနွာက္ရဲ့ သတင္းအခ်က္
အလက္ေတြကို ေပးပို့တဲ့ ကလာပ္စည္း အမ်ိုးအစား
ပါ ဒါကို  န်ူရြန္း neurone လို့ေခၚပါတယ္ သူတို့မွာ
ဓါတ္ႀကိုးမ်ားလို ရွည္လ်ားတဲ့ လက္ေခ်ာင္းေတြပါ
တယ္ ဒီလက္ေခ်ာင္းေတြက သတင္းအခ်က္အလက္
ကို သယ္ပို့ျပီး အက္ဇြန္ လို့ေခါ္ပါတယ္

ေနာက္တမ်ိုးကေတာ့ ဂလိုင္ရာ glia ပါ glue ေကာ္
ဆိုတဲ့ ဂရိစကားကလာပါတယ္ သူက ယခင္ကေတာ့
neurone ေတြကို support ေထာက္ခံထားတဲ့
frame တခုအျဖစ္ပဲပညာရွင္ေတြက ယူဆခဲ့တာပါ

၂၁ ရာစုမွာေတာ့ တျဖည္းျဖည္းသိလာရတာက
န်ူရြန္းေတြရဲ့ အက္ဇြန္အခ်င္းခ်င္း ခ်ိတ္ဆက္ရာမွာ
အဓိက ကူညီေနတာက သူတို့ျဖစ္ေႀကာင္းသိလာရ
ပါတယ္

ဦးေနွာက္ဟာ cell အခ်င္းခ်င္းခ်ိတ္ဆက္ေနတဲ့
ႀကီးမားတဲ့ network တခုနဲ့တူပါတယ္ computer
အလံုးေပါင္းမ်ားစြာခ်ိတ္ဆက္ထားတဲ့ internet
လိုပါ computer တလံုးခ်င္းက neurone နဲ့တူ
ျပီး ႀကားက cable ေတြက axon နဲ့တူပါတယ္
ခ်ိတ္ဆက္မႈက axon ေတြႀကားက အဟ ေနရာေလး
synapse နဲ့တူပါတယ္ ခ်ိတ္ဆက္မႈေတြက ပံုေသ
မဟုတ္ပါဘူး ေျပာင္းလဲေနပါတယ္ ဒါကို plasticity
ေခၚပါတယ္ ဒီေျပာင္းလဲမႈကပဲသင္ယူမႈ နဲ့မွတ္ဥာဏ္ကိုျဖစ္ေပၚေစတာပါ
ဒီ ခ်ိတ္ဆက္မႈကိုကူညီေပးတာက glia cell ေတြပါပဲ

အိုင္းစတိုင္းရဲ့ဦးေနွာက္ကို သူေသေတာ့ေလ့လာ
ႀကည့္တဲ့အခါ ဦးေနွာက္ရဲ့ left angular gyrus
မွာ glia ေတြက neurone ထက္ပိုမ်ားေႀကာင္း
ေတြ့ရပါတယ္ ဒီအပိုင္းဟာ သခ်ၤာနဲ့ ဘာသာစ
ကား ကို ေဆာင္ရြက္တဲ့အပိုင္းပါေနာက္ပိုင္းသိလာ
ရတာေတာ့ glia to neurone အခ်ိုး မ်ားေလ
intelligence ရွိေလလို့ဆိုပါတယ္ ဆိုလိုတာက
glia မ်ားေလ အသိဥာဏ္ျမင့္ေလေပါ့
cerebral cortex ရဲ့ ဒီ အခ်ိုး က 3.72  ရွိပါတယ္

glia ဆဲလ္ ၃ မ်ိဳးရွိျပီး oligodendrocyte astrocyte နဲ့ microglia ပါ

oligodendrocyte ေတြ မွာခ်ြတ္ယြင္းခ်က္ရွိရင္  ALS ေရာဂါ( စတီဖင္ေဟာကင္ျဖစ္တဲ့ေရာဂါေပါ့ဗ်ာ  ) multiple sclerosis ေရာဂါ အယ္လ္ဇိုင္းမားေရာဂါ(သူငယ္ျပန္) စသျဖင့္ ျဖစ္နိုင္ပါတယ္

astrocyte အက္စထရိုဆိုက္ ေတြခ်ိဳ့ယြင္းတဲ့အခါ
epilepsy ဝက္ရူးျပန္ လို schizophrenia ရူးတာ
လိုေရာဂါမ်ားျဖစ္ပါတယ္

microglia ေတြပ်က္ရင္ေတာ့ obsessive
compulsive ေရာဂါလို အသန့္အလြန္ႀကိုက္
စည္းကမ္း လြန္ေအာင္ႀကီးတဲ့ ေရာဂါမ်ိုးျဖစ္တယ္လို့
ဆိုပါတယ္

ပံု ၁ / brain က ဆဲလ္ အမ်ိုးအစား 6 မ်ိုး
ပံု ၂/ neurone ကို glia ေတြ ေထာက္ကန္ပံပိုးမႈ
ပံု၃/ oligodendrocyte အိုလီဒဂိုဒန္ဒရိုဆိုက္
ပံု ၄/  astrocyte
ပံု၅/ microglia မိုက္ခရိုဂလိုင္ယာ